:: Liga de debate ::

Oratoria

A oratoria é, segundo Platón, "a arte de gañarse a vontade humana a través da palabra". Trátase dunha definición breve pero tremendamente gráfica. Por medio da linguaxe falada o ser humano é capaz de cambiar as opinións, sentimentos e mesmo as accións daqueles que lle rodean e que nun principio partían duns supostos diferentes aos nosos.

A oratoria parte da base de que a forma na que se expresan as ideas é tan importante como a esencia que agochan. Non chega con expresar en voz alta as ideas, senón que a forma na que ten lugar esta expresión determina o efecto que as palabras teñen naqueles que as escoitan. Consiste en que a mensaxe que reciba o receptor coincida exactamente co que quere expresar o emisor, e que ademais teña a forza suficiente como para que isto sexa aceptado como verdadeiro.

O DISCURSO

Unha vez que se conta coa información obtida durante a investigación, esta debe traducirse no discurso que o orador pronunciará. O núcleo central do discurso será a idea que se pretende transmitir, á que haberá que dar forma, de xeito que atraia, interese e convenza. Trátase de saber como dicir o que se quere dicir.
Falaremos de discurso cando nos refiramos ao conxunto de todas as intervencións que realizará un equipo.
Un bo discurso terá as seguintes características:

Axilidade: frases curtas, que son mais doadas de pronunciar e entoar por parte do orador e sobre todo, de lembrar polo público. Porén, hai que ter coidado para non caer nunha linguaxe telegráfica.

Que exprese mensaxes veraces, concretas, relevantes e sen ambigüidades.

Adecuación (tanto no fondo como na forma):

á audiencia (cantidade e características). O discurso sempre debe redactarse desde o punto de vista de quen o vai a escoitar. Os aspectos fundamentais son o nivel cultural, grao de coñecemento do tema, as súas inclinacións persoais con respecto ao tema, etc. Aínda que o orador coñeza en profundidade a materia, non debe dar ningún dato por sabido. Será correcta a utilización de tecnicismos, sempre e cando se acompañen dunha explicación relativa ao seu significado para asegurar a súa comprensión por parte de todos os oíntes.

ao lugar no que se pronuncie o discurso (dimensións, materiais, características...).
ao tempo (na Liga de Debate as quendas son limitadas)
ás características do propio orador

Corrección. En dous sentidos: por unha banda, corrección "técnica", isto é: semántica, morfolóxica e sintáctica; por outra banda, o discurso debe pronunciarse sempre con educación e respecto cara os interlocutores, o xurado e o público.

Flexibilidade. O discurso debe estar preparado de antemán, pero á hora de expoñelo debe terse un alto grao de flexibilidade con respecto ao texto, xa que:

a linguaxe escrita máis dinámica resulta pouco natural cando se traslada literalmente a palabra falada. O orador debe facer súas as palabras que preparou e demostrar que está firmemente convencido das súas afirmacións.

durante o debate poden ter xurdido aspectos interesantes relacionados co contido da exposición que deben ser respondidos. Trátase de ter axilidade mental e capacidade de improvisación para adaptar as intervencións ao curso do debate.

Para asegurar un equilibrio entre a preparación e a espontaneidade, o orador pode preparar un arquivo ou ficheiro con bloques de argumentos, que lle servirán como complemento ás súas exposicións. Cada bloque terá un título, e conterá todas as evidencias (exemplos, citas, datos, etc.) que apoien o mesmo argumento xenérico.

ESTRUTURA

Realizar exposicións ordenadas axuda ao xurado a seguir a liña de pensamento do equipo. Podemos distinguir entre:

Estrutura do discurso: orde lóxica das ideas a expoñer. O criterio de ordenación pode ser moi diverso en función da estratexia adoptada, pero o conxunto debe presentar unha coherencia (ao expor, por exemplo, causas antes que efectos). O obxectivo é facilitar a comprensión por parte daqueles que o escoitan e que teñen que valoralo.

Estrutura interna de cada intervención: introdución, corpo e conclusión. Trátase dunha estrutura base para todas as intervencións, sexa cal sexa a quenda na que se atope o orador.

LINGUAXE

Un bo orador utilizará unha linguaxe correcta e un vocabulario amplo para expresar a súas ideas dunha forma elegante e efectiva. Algúns dos aspectos que debe coidar son:

Corrección sintáctica e morfolóxica na composición das oracións.

Corrección semántica (utilización da palabra precisa para as ideas que quere expresar).

Riqueza de vocabulario (fuxindo de palabras pretensiosas). Preténdese dispoñer de palabras axeitadas en todo momento. É útil para isto:

o coñecemento e a utilización de sinónimos e antónimos.

o traballo sistemático na ampliación de vocabulario.

Intentar evitar o uso de palabras excesivamente técnicas ou vocábulos estranxeiros... que poidan non ser comprendidos polo público.

Ademais dunha exposición correcta, un orador que pretenda convencer debe asegurarse de que é escoitado. Un bo discurso debe ser dinámico, ameno (divertido cando a ocasión o permita) e atraínte, que esperte e manteña o interese da audiencia e a involucre na causa que se está defendendo. Para isto pode servirse de distintas técnicas:

Emprego de imaxes, figuras literarias e recursos estilísticos que adornan o discurso e que o converten en máis gráfico. Algúns deles (metáforas, símiles, refráns, etc.) forman parte da linguaxe cotiá, de xeito que en ocasións son empregados sen ter consciencia diso.

Emprego do humor para escapar de situacións de tensión, romper o ritmo nun momento determinado, gañarse o favor da audiencia...

ASPECTOS FORMAIS

Cada persoa ten unha maneira diferente de falar así que tamén é importante que cada orador imprima o seu selo persoal nas súas intervencións. Porén, hai requisitos que deben cumprirse en todo caso:

Clara e correcta pronuncia. Non se pode pedir á audiencia un dobre esforzo: por unha banda comprender as ideas implícitas no discurso e por outra, entender as palabras que saen de boca do orador. O primeiro é inevitable, pero é requisito imprescindible dun bo orador ter unha pronuncia clara e precisa, para facilitar unha comprensión inmediata.
É importante que a pronuncia non sexa forzada, xa que se perdería naturalidade. Como toda capacidade, a pronuncia e a dicción poden adestrarse e existen diversas prácticas que permiten melloralas. Algunhas delas son:

Ler en voz alta a diferentes velocidades .
Falar ou pronunciar un discurso cun bolígrafo ou similar entre os beizos.
Falar en voz alta tomando conciencia do movemento e posición dos beizos e a lingua ao pronunciar as diferentes sílabas.
Practicar con trabalinguas.

Velocidade do discurso. Ten relación directa co apartado anterior, xa que se un orador fala demasiado rápido, non será capaz de rematar as palabras e oracións e a súa pronuncia será deficiente. Por outra banda, se a audiencia ten que realizar un gran esforzo para seguir ao orador, acabará cansando e deixará de escoitar. Se o discurso é demasiado lento, os oíntes aburriranse e o resultado final será o mesmo.

Hai que procurar adaptar a velocidade ao momento do discurso e, sobre todo, ao tema a tratar. Temas profundos, que deban ser tratados con especial seriedade ou que requiran un esforzo de comprensión por parte da audiencia, sempre levarán a un discurso máis lento que as anécdotas ou os temas superficiais.
Pausas. Todo orador necesita introducir na súa exposición pequenas pausas para respirar e regular a súa entoación. Este tipo de pausas son na linguaxe falada o equivalente dos signos de puntuación na linguaxe escrita, e son necesarias para que o orador non quede sen aire, para separar ideas, etc.

Durante unha exposición prolongada é recomendable facer pausas cada certo tempo para beber auga, co obxectivo de limpar as cordas vocais e así evitar o cansazo da voz. Do contrario pódese producir rouquén ou dor de gorxa.
Existe outro tipo de pausas, de duración algo maior, cuxa función é esencialmente psicolóxica. Mediante elas o orador pode perseguir distintas finalidades:

crear unha expectativa ou conseguir o silencio do auditorio antes de iniciar o discurso.
separar partes diferenciadas da exposición.
chamar a atención sobre un dato importante despois de anuncialo.
facer reflexionar ao público sobre unha pregunta hipotética ou sobre unha afirmación realizada antes de continuar coa súa exposición.

É importante para un orador saber introducir un silencio nos momentos claves da exposición. Unha pausa oportuna é mostra de dominio da situación e ausencia de nervios. Sempre hai que ter en conta que os silencios tamén comunican, polo que a actitude durante eles é moi importante: movementos pausados, respiración controlada, mirada ao auditorio, etc.

Modulación correcta da voz. Trátase de dar a entoación e o volume apropiados para cada parte do discurso, coa finalidade de dar énfase aos datos importantes, recuperar a atención da audiencia mediante cambios bruscos de volume (aumentándoo ou baixándoo), etc.
Cada orador debe traballar para ser capaz de aumentar o volume sen resultar estridente, e baixalo mantendo a firmeza. Débese fuxir de exposicións lineais que resulten monótonas e que acaben distraendo a atención da audiencia.

Por outra banda o volume medio da voz debe ser tal que todo o auditorio poida escoitar as exposicións sen esforzo (hai, por tanto, que falar para aqueles situados nas últimas filas). Ademais hai que considerar que o volume apropiado non será o mesmo nunha sala: chea, alfombrada, baleira, ou con chan e paredes de madeira, xa que nos primeiros casos o son é absorbido, mentres que nos segundos casos non.

Timbre de voz. Cada orador debe coñecer o seu timbre de voz e realizar esforzos por corrixir posibles deficiencias (voz excesivamente grave ou aguda, nasal ou gutural). Ninguén oe a súa propia voz tal e como lles soa aos demais, polo que é importante realizar ensaios ante outras persoas e gravacións a partir das cales analizar os aspectos que é preciso mellorar.

Ter unha voz agradable resulta de grande axuda para todo orador, xa que será o primeiro que perciba o público unha vez comece o discurso, e contribuirá a manter a atención durante este.

Evitar os bordóns ou tics. Hai que prestar atención en como comezan as oracións, eliminando os "hum", "eh", "bo", etc. Durante a exposición debe evitarse a repetición de expresións como "isto é", "por suposto", "ou sexa". Os bordóns teñen un efecto cacofónico e o público distráese e acaba por estar máis pendente de contar as veces que un orador pronuncia unha palabra determinada, que de escoitar o contido das súas mensaxes.

A POSTA EN ESCENA

É importante gañar desde o primeiro momento o favor do auditorio. As reaccións do público, sen ir máis lonxe, serán inevitablemente tidas en conta polo xurado. Por tanto, todo o equipo debe coidar desde a súa entrada á sala, a súa actitude e o seu comportamento, e non só as palabras que emiten os oradores.

A audiencia -xurado e público- que presencia un debate non se limita a escoitar, senón que tamén observa todo o que sucede na sala. Isto debe ser tido en conta por todos aqueles que se encontren debatendo (e non só polos oradores que se encontren na súa quenda de intervención). Así, existe toda unha serie de elementos que, sen formar parte da argumentación propiamente dita, chegan a influír na decisión daqueles que teñen que determinar o resultado do debate.

A LINGUAXE NON VERBAL.

Os xestos e movementos transmiten expresividade ás mensaxes e achegan unha información que complementa o significado das palabras. É, polo tanto, un labor importante (e complicado) controlar toda a información que se emite a través da comunicación non verbal.
Son factores claves na comunicación non verbal:

Naturalidade: aínda que os ademáns que acompañan un discurso deben ensaiarse, a súa execución debe ser natural e sen esaxeracións.
Coherencia co que di o discurso nese momento.
Coherencia coa personalidade do orador.

Algúns dos elementos non verbais que emiten información son:

A postura: erguida e ao tempo relaxada. Se está de pé é conveniente repartir o peso de forma uniforme entre ambas pernas, xa que é menos cansado e así evítase o balanceo entre unha perna e outra, o que podería distraer á audiencia. Se existe o espazo suficiente, o orador pode andar pola sala mentres realiza a exposición, o cal dará sensación de naturalidade e seguridade. Se está sentado, pode debruzarse inclinando lixeiramente o corpo cara adiante, para indicar interese.
Os xestos. Son manifestacións dos sentimentos dunha persoa nun momento determinado. A través das expresións da cara, os brazos, etc. un orador pode comunicar toda a gama de matices que van desde a inseguridade ata a tranquilidade, desde a sorpresa ata a certeza de que algo vai pasar, desde a indiferenza ata a emoción.

Existen xestos que teñen un significado aceptado xeralmente pola sociedade: mover a cabeza de arriba a abaixo supón afirmar, chiscar un ollo é un signo de complicidade, etc. Porén, debe terse en conta se os receptores pertencen á mesma cultura que o orador, xa que un determinado xesto pode ter significados moi diferentes e mesmo opostos, en diferentes culturas.

Outro aspecto a salientar en canto aos xestos, é a súa amplitude e velocidade. Os xestos grandilocuentes resultan demasiado teatrais, de modo que parecerá que o discurso carece de contido; os xestos ou acenos bruscos poden indicar que o orador está nervioso e non controla a situación. Ao igual que coas palabras, o ritmo dos xestos debe adecuarse ao contido do discurso e ao momento en que se encontra o debate.
As mans. Un problema bastante frecuente, sobre todo nas primeiras intervencións en público, é que non se sabe que facer coas mans. Volve ser importante a naturalidade. Non se deben manter os brazos ríxidos pegados ao corpo, nin xesticular constantemente. Para controlar os movementos das mans, pódense manter ocupadas suxeitando as notas, o micrófono (se a sala dispón del) ou un bolígrafo, aínda que hai que ter coidado xa que xogar co bolígrafo ou repenicar sobre a mesa ou o atril con el, demostra nerviosismo.
A mirada. Poderíase considerar o apartado fundamental da comunicación non verbal, xa que a súa importancia vén determinada en dous sentidos: por un lado, permite ao orador coñecer a reacción que as súas palabras están causando na audiencia, e por outro, proporciona información acerca do propio orador.

Con respecto ao primeiro punto, é fundamental establecer un contacto visual directo cos receptores, mirando a aquel grupo da audiencia ao que vai dirixido o discurso nese momento determinado (o xurado, o equipo contrario, un sector concreto do público, etc.). Trátase de que cada receptor sinta que a mensaxe vai dirixida concretamente a el, en lugar de ser un discurso preparado para unha masa. Ademais, a partir da retroalimentación que supón a reacción do público, o orador poderá ir adaptando as mensaxes tanto en ton como en contido, en función do que sexa necesario nese momento.

A mirada debe ser utilizada para captar e reter a atención, pero tamén para gañar confianza. Así, cando se inicia unha exposición é conveniente centrar a mirada en sectores do público que demostran unha actitude interesada, para despois pousala alternativamente noutros, intentando abarcar a todos os grupos.

En canto ao segundo apartado, a mirada é o signo externo que evidencia o estado interno do orador, debido a que é un dos elementos máis difíciles de controlar. A través dela, o emisor das mensaxes manifestará a súa seguridade, determinación, ou polo contrario, a súa incomodidade, timidez, dúbida, etc. É por iso importante non ter medo a mirar ao interlocutor aos ollos, o que demostra confianza e franqueza. Por outro lado hai que ter en conta a forma de mirar, xa que unha mirada fixa nunha persoa durante moito tempo pode ser interpretada como un desafío, una ameaza ou un signo de mala educación.

INDUMENTARIA

En calquera tipo de comunicación, a primeira impresión serve para predispoñer ao público. No caso dunha comparecencia en público, esta primeira impresión vén inevitablemente determinada pola aparencia. Non se trata tanto das características físicas do orador, senón do seu porte e o adecuado da súa indumentaria para a ocasión, o que en primeiro termo gañará o favor da audiencia.

Cada ocasión require un tipo de indumentaria, e é tan incorrecto equivocarse por defecto como por exceso.

A atención do xurado e a audiencia non debe distraerse do esencial, que é o discurso. É por tanto fundamental que a indumentaria non chame en exceso a atención, o cal é especialmente aplicable aos complementos (gravatas ou panos de cores rechamantes, diademas ou pasadores demasiado grandes, etc.). Por outro lado, tampouco é conveniente unha seriedade excesiva, especialmente se se ten en conta que no caso da Liga de Debate se trata dun debate entre estudantes, xeralmente xente nova.

Neste apartado tamén se debe considerar a hixiene persoal e a limpeza (tanto da roupa como dos zapatos).

O ESPAZO.

Segundo o profesor Edward T. Hall, considérase distancia pública aquela que está entre os 360-750 cm. Normalmente o orador situarase detrás do atril, e a distancia que exista entre este e a mesa do xurado ou o público condicionará, entre outras cousas, o seu ton de voz.

Porén, unha boa utilización do espazo é unha boa ferramenta para os oradores, que poden utilizar a liberdade de movementos (aproximacións, paseos pola sala...) para chamar a atención ou salientar algo.

CONTROLAR OS NERVIOS.

É inevitable un certo grao de nerviosismo antes de calquera actuación importante, sobre todo se é ante un auditorio nutrido. Isto é algo natural, e por tanto non é negativo sempre e cando os nervios non fagan perder o control.

É importante que este estado non transcenda ao xurado, á audiencia e moito menos ao equipo contrario. Por iso é conveniente evitar signos evidentes de nerviosismo, tanto no orador (miradas intranquilas a un lado e outro, movementos bruscos, balanceos) como no seu equipo (atención ás reaccións e aos golpes de efecto do equipo contrario).

Algunhas persoas sofren o que se coñece como "medo escénico". É o temor ao fracaso ou a facer o ridículo principalmente, o que ocasiona que nos momentos previos a unha intervención o orador chegue a crerse incapaz de realizala. Outro dos problemas relacionados cos nervios é a posibilidade de quedar coa mente en branco. Ata o orador máis preparado pode sufrir un bloqueo e esquecer por completo o seu discurso. Nestes casos, é conveniente comportarse con naturalidade e recoñecelo abertamente. Será entón tarefa do equipo, prestar a súa axuda para encher ese baleiro.

Non existe moita diferenza entre falar fronte a unha ducia de persoas e un centenar. Se un orador é capaz de conservar a calma fronte a un auditorio pequeno, tamén será capaz de realizar as súas exposicións ante un número maior de persoas. Por tanto, os ensaios que poidan realizarse antes do debate fronte ao resto dos membros do equipo, a rede de colaboradores ou un grupo de amigos poden resultar de gran axuda para vencer ese medo a falar en público.

Aínda queda unha dificultade maior: as cámaras de televisión. Moitas persoas acostumadas a intervir en público cohíbense fronte a unha cámara e non son capaces de articular palabra e pensar con claridade. Isto tamén debe ensaiarse.